Ιερά Μονή Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Αλεποσπίτων

 του Δ. Δ. Γοργοποτάμου Λαμίας

 

ΙΣΤΟΡΙΑ  ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΠΑΛΙΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ -  ΔΩΡΗΤΕΣ ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΧΑΡΤΗΣ

 

Το μοναστήρι της  Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Αλεποσπίτων ή της «Αγίας-Σωτήρας», όπως την ονομάζουν οι κάτοικοι του χωριού και της γύρω περιοχής, είναι ένα από τα ιστορικά μοναστήρια της Φθιώτιδας. Βρίσκεται πάνω από τον Οικισμό Αλεπόσπιτα του Δ.Δ. Γοργοποτάμου του Δήμου Λαμίας, δύο μόλις χιλιόμετρα μετά από την ιστορική γέφυρα του Γοργοποτάμου και μέσα στην σκιά πανύψηλων αιωνόβιων βελανιδιών και πλατανιών. Μοναστήρι βέβαια σήμερα δεν υπάρχει, αλλά σ' αυτήν ακριβώς την ίδια τοποθεσία που βρίσκετε σήμερα το εξωκλήσι, υπήρξε το Ιστορικό Βυζαντινό Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Ο σημερινός Ιερός Ναός ανεγέρθηκε το 1962 με1963,1,2 πάνω στα ερείπια του παλαιότερου  Ναού, χωρίς να είναι γνωστό εάν αποτελούσε συνέχεια της αρχικής βυζαντινής μονής ή απλά ανεγέρθη στη θέση της.2

Η Μονή ήταν κατά την  παράδοση το μεγαλύτερο βυζαντινό  μοναστήρι της περιφέρειας της Φθιώτιδας.1 Δεν  υπάρχουν πληροφορίες για  την ακριβή ημερομηνία της ίδρυσής του, η οποία τοποθετείται στον 11ο με 12ο αιώνα μ.Χ.2,3

Είχε 3004 καλόγερους, άλλα τόσα άλογα, πολλά χωράφια, πρόβατα και  πάνω από 1.000 γίδια "Σούτα"5, που βοσκούσαν στις πλαγιές της Οίτης και έφτιαχναν ένα περίφημο βούτυρο κατά τρόπο πρωτότυπο.4,5 Το άρμεγμα γίνονταν στην θέση Πλακωτό της Οίτης5 που βρίσκονταν τα μαντριά και από εκεί με πήλινους σωλήνες το γάλα κατέληγε σε στέρνες στο μοναστήρι. Από τη μεγάλη διαδρομή  και τα χτυπήματα  στα τοιχώματα των σωληνώσεων, το βούτυρο μαζεύονταν έτοιμο στο πάνω μέρος από τις στέρνες.4,5  Υπολείμματα των σωληνώσεων αυτών, βρίσκουν ακόμη και σήμερα οι κάτοικοι της περιοχής, κατά το όργωμα των κτημάτων τους, γύρω από το μοναστήρι.5

Η παράδοση θέλει το μοναστήρι να έπαιξε σπουδαίο ρόλο κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Ενώ όλη η Φθιώτιδα έπεσε  στα χέρια των Τούρκων το 1446 μ.Χ., το μοναστήρι παρέμεινε αλώβητο. Οι καλόγεροι έβαφαν τα άλογά τους άλλοτε άσπρα και άλλοτε κόκκινα, (κατ’ άλλους άλλαζαν τις φορεσιές των αλόγων) και τα παρέτασσαν σε σημείο που να είναι εμφανές από τον κάμπο των Βαρδατών, όπου στρατοπέδευαν οι Τούρκοι, αφήνοντάς  τους έτσι την εντύπωση ότι το μοναστήρι είχε μεγάλη δύναμη στρατού και δεν τολμούσαν να πλησιάσουν. Αυτό ήταν ένα τέχνασμα των μοναχών για να μένουν ανενόχλητοι, όμως οι Τούρκοι είχαν ανησυχήσει και κατασκεύασαν για να οχυρωθούν και να παρατηρούν το μοναστήρι  ένα ύψωμα  στο χωριό Άνω Βαρδάτες, που το ονόμαζαν «Κουμέρκι»5 ή «Κουμέρκα», στο οποίο μετέφεραν και ένα μεγάλο κανόνι για να μπορούν να το χτυπήσουν.4,5

Σύμφωνα με την παράδοση, κάποια γυναίκα πρόδωσε στους Τούρκους ότι δεν πρόκειται για στρατό, αλλά για άοπλους καλόγηρους.4,5  Έτσι ο Τουρκικός στρατός εισέβαλε στο μοναστήρι και ο Ηγούμενος για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων,  πυροβόλησε  μέσα στην μπαρουταποθήκη και τινάχθηκε στον αέρα μαζί με τους μοναχούς και τους Τούρκους,2,4,6 αφήνοντας πίσω το μοναστήρι κατεστραμμένο, αλλά και μια μεγάλη ιστορία που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά σαν θρύλος μέχρι σήμερα.

Αργότερα το Μοναστήρι ξαναχτίστηκε με την οικονομική ενίσχυση και εργασία των κατοίκων του χωριού. Διαλύθηκε, όπως και άλλες μονές, ύστερα από το Β.Δ του Όθωνα στις 25 Σεπτεμβρίου του 1833,2,7 αφού δεν συγκέντρωνε έξι μοναχούς για να διατηρηθεί στη ζωή. Οι τελευταίοι επώνυμοι μοναχοί του ήταν ο ηγούμενος Θεοδόσιος και ο Κωνστάντιος, οι οποίοι μετά την διάλυση την Μονής υποχρεώθηκαν να μονάσουν, στη διατηρούμενη Ιερά Μονή Αγάθωνος .8

Με την από 3/12/1833 έκθεση του Νομάρχη Φωκίδος και Λοκρίδος, για τα μοναστήρια της περιοχής του, πληροφορούμαστε για το Μοναστήρι της «Αγια Σωτήρας» Αλεποσπίτων τα εξής: «Το μονήδριον τούτο κείται κατά το χωρίον Αλεπόσπιτα. Είναι ερειπωμένον. Ο Ναός του είναι σκεπασμένος με σάγμα. Κατοικείται από τρεις ιερομόναχους (εξ ων ο Θεοδόσιος ηγουμενεύει) μετά δύο καλογραιών και 4 υπηρετών. Έχει 50 στρεμμάτων χωράφια, 5 στρεμμάτων αμπέλια, πενήντα αιγιδοπρόβατα και έναν ίππον φορτηγόν».7

Από την 1330 αναφορά του τότε Μητροπολίτη Ιακώβου «προς τον Έπαρχον Φθιώτιδος», πληροφορούμαστε, πως τα Άγια Λείψανα του μοναστηριού παραδόθηκαν στην Επισκοπή Φθιώτιδας και στη συνέχεια στο Βασιλικό Επαρχείο της Φθιώτιδας. Σχετικό απόσπασμα: «Εν κιβώτιον αργυρούν εκ της Μονής Μεταμορφώσεως Αλεπόσπιτα, περιέχον τα εξής: εν κομμάτιον καπλαμάς με μέρος λειψάνων της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Τρύφωνος, εν έτερον με μέρος λειψάνων της Αγίας Αναστασίας της Φαρμοκολητρίας και του Αγίου Χαραλάμπους. Εν κιβώτιον ξύλινον της αυτής Μονής εμπεριέχει εν κομμάτιον αργυρούν μέρος λειψάνων του Αγίου Ελευθερίου του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, του Αγίου Χαραλάμπους, του Αγίου Κηρύκου, του Αγίου Τρύφωνος και του Αγίου Μόδεστου».8

Στο σκευοφυλάκιο της Ιεράς Μονής Αγάθωνος σώζεται ασημένια λειψανοθήκη του 1824 μ.Χ., που ανήκε στην Μονή του Σωτήρος Αλεποσπίτων, με λείψανα των Αγίων:  «Ξ(Ε)Ν(Η)Σ - ΤΡ(ΥΦΩ)Ν(ΟΣ) - Π(Α)Ρ(Α)Σ(ΚΕ)Υ(ΗΣ) - Π(ΑΝ)Τ(Ε)Λ(Ε)ΙΜ(ΟΝΟΣ»

Στις τέσσερις πλευρές υπάρχουν ωραιότατες απεικονίσεις με την Θεοτόκο, τον Άγιο Χαράλαμπο, τον Άγιο Δημήτριο, τον Άγιο Γεώργιο, την Ανάσταση και τη Σταύρωση του Κυρίου, καθώς και  παραστάσεις των δύο εξαπτέρυγων. Στο εσωτερικό του καλύμματος έχουν προστεθεί νεότερες εικόνες με τους προαναφερόμενους τέσσερις αγίους.9

Η λειψανοθήκη έχει σε εμφανές σημεία τις εξής επιγραφές: 

α.«ΔΙΕΞΟΔΗ(Σ) ΕΜΟΥ Α(Ν)ΤΟΝΗΟΥ ΗΕΡΕΟΣ 1824»

β. «ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΗΟΑΝΟ(Υ)».

Στην αθέατη πλευρά της βάσης υπάρχει κρυπτογραφημένη η παρακάτω επιγραφή:

«Τ(Ο) Π(Α)Ρ(Ο)Ν Κ(ΟΥ)Τ(Ι) ΑΦ(Ι)ΕΡ(Ω)Ν(Ω) ΤΗΣ Μ(Ο)Ν(Η)Σ ΣΟΤΙΡΟ(Σ)ΑΛΠΟΣΠ(Ι)ΤΑ».

Στα κελιά της Ι. Μονής ασκήτεψε για μια 40ετία  και μέχρι το 1966, ο καλόγερος Κωστογιαννόπουλος Κων/νος, που οι  κάτοικοι του χωριού τον φώναζαν ή "Κουστογιάννη" ή "Καλόγερο".4,5 Σημαντικό για την Ιερά Μονή ήταν το έργο του Αρχιμανδρίτη και ιερέα της ενορίας του χωριού Αγαπητού Παναγιώτη, μέχρι τον θάνατό του το 1993, προτομή του οποίου υπάρχει στον προαύλιο χώρο του Ναού.5

Σύμφωνα με την Αρχαιολογική Υπηρεσία, ο ναός των Αλεποσπίτων ήταν, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον την αρχιτεκτονική γλυπτική, το πλουσιότερα διακοσμημένο μεσοβυζαντινό μνημείο της Φθιώτιδας.10 Δεν είναι μάλλον τυχαίο ότι κατά το 12ο αιώνα, εκτός από το ναό των Αλεποσπίτων, ανεγείρονται στην περιοχή και άλλα σημαντικά μοναστήρια. Πρόκειται προφανώς για μια περίοδο άνθησης του μοναχισμού στην περιοχή, με την υποστήριξη πλούσιων ντόπιων χορηγών ή και της κεντρικής διοίκησης.10  Με το ΒΔ 19-4-1921/ΦΕΚ 68Α' 26-4-1921, περί μεσαιωνικών Ναών κηρυσσόμενων ως βυζαντινών Μνημείων, ο Ναός κηρύχθηκε ως  προέχον βυζαντινό μνημείο, χωρίς αυτό να εμποδίσει την ανέγερση του νεότερου ναού το 1962-1963.1,2

Από το Βυζαντινό Μοναστήρι έχουν διασωθεί ωραιότατα αρχιτεκτονικά μέλη, μαρμάρινες πλάκες με βυζαντινές  επιγραφές και παραστάσεις.  Το 1971 η 1η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων περισυνέλεξε από τον περιβάλλων χώρο της μονής, 27 αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά. Το 2006 και το 2008 η 24η Εφορεία Βυζαντινών αρχαιοτήτων περισυνέλεξε από τον περιβάλλων χώρο του υφιστάμενου ναού και άλλα αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά.2,10 Το μεγαλύτερο μέρος εξ αυτών φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό μουσείο Υπάτης.3,10 Κάποια σημαντική ανασκαφή από την οποία να προκύπτουν περισσότερες πληροφορίες για την ιστορία του Μοναστηρίου, δεν έχει πραγματοποιηθεί στον χώρο της Μονής. Το 1977 σε μία από τις δοκιμαστικές ανασκαφές γύρω από τον ναό από την  αρχαιολογική αποστολή του Πανεπιστημίου Loyola του Σικάγο,  εντοπίστηκε 10 μ. νότια του ναού ένας ισχυρός τοίχος από υλικό σε β´ χρήση, κεραμίδες και κονίαμα, καθώς και κεραμική της βυζαντινής και της οθωμανικής περιόδου. 2

Η Ιερά μονή ανήκει στην Ενορία Αλεποσπίτων της Ι.Μ.Φθιώτιδας και εορτάζει στις 6 Αυγούστου, ημέρα θρησκευτικής πανήγυρις του χωριού μας. Την παραμονή  της εορτής γίνεται ο στολισμός της εικόνας και η περιφορά της στον Μέγα Εσπερινό που ακολουθείται από αρτοκλασία.

 

Μέρος των Ευρημάτων

στο Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας

      (Το μουσείο στεγάζεται στους "Καποδιστριακούς Στρατώνες" στην Υπάτη) 3,10,11

Μαρμάρινο ανάγλυφο Θωράκιο με γλυπτή παράστασης  Αετού ο οποίος κατασπαράζει λαγό (Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα) 3

 

Μικρό θραύσμα μαρμάρινου επιστύλιου τέμπλου. (Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα) 3

 

 

Βυζαντινό Γλυπτό Επιστήλιο (Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα)  3

 

 

Τμήμα μαρμάρινης επιπεδόγλυφης πλάκας, πιθανόν από ομφάλιο δαπέδου.(Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα) 3

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

Ερεύνα - Ιστορικά στοιχεία - Επιμέλεια κειμένου13

Κων/νος Δ. Ζαγγογιάννης - Έτος 2018

 

 Βιβλιογραφία - Υπόμνημα

1. Χρήστου Καραγεωργίου, Μοναστήρια στη Φθιώτιδα, Λαμία 1963 - Εκδόσεις "ΕΘΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ"  Λαμία, σελ. 107-109.

2. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ  Τόμος 58-64 (2003-2009)  Μέρος Α' - ΜΕΛΕΤΕΣ, Αθήνα 2012, σελ. 423-426

3.Έντυπο Φυλλάδιο  του Βυζαντινού Μουσείου Φθιώτιδας  του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων του Υπουργείου Πολιτισμού - Έκδοση έτους 2007, σελ. 8,9.

4. Χρήστου Καραγεωργίου, Μοναστήρια στη Φθιώτιδα, Λαμία 1963 - Εκδόσεις ΕΘΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ"  Λαμία, σελ. 107-109.

5. Μαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά μέσω της προφορικής παράδοσης.

6.  Θεόφιλου Ν. Σιμόπουλου , Αρχιμανδρίτης, Παλαιοχριστιανικά, Βυζαντινά, Μεταβυζαντινά Μνημεία Φθιώτιδος, Θεσσαλονίκη1985, σ. 442.

7. Γενικά Αρχεία του Κράτους. Μοναστηριακά. Φάκελος 69. Σύμμικτα Μοναστηριακά Φθιώτιδας - Φωκίδας (1833-1857), σελ 17

8. Θεόφιλου Ν. Σιμόπουλου , Δυο ανέκδοτοι κώδικες της Ιεράς Μητροπόλεως Φθιώτιδος, Αθήναι 1975, σελ. 70,71,78,80

9. Βιβλίο "ΤΑ ΑΓΙΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΑΓΑΘΩΝΟΣ",Δρ. Σωτηρίου Ι. Μπαλατσόύκα, Αναπλ. Καθηγητού, 'Α ΕΚΔΟΣΗ 2011 Ι.Μ. ΑΓΑΘΩΝΟΣ. Τα γράμματα που αποτυπώνουμε  μέσα σε παρένθεση, δεν υπάρχουν στις επιγραφές και τοποθετούνται για την  κατανόησή των επιγραφών. (Ευχαριστούμε τον Ηγούμενο της Μονής Αγάθωνος  Αρχιμ. Γερμανό Γιαντσίδη για την  ευλογία του και την βοήθειά του).

10.  ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ  Τόμος 58-64 (2003-2009)  Μέρος Α' - ΜΕΛΕΤΕΣ, Αθήνα 2012, σελ. 427-444

11.ΔΕΛΤΙΟΝ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, "Ο γλυπτός διάκοσμος του ναού Μεταμορφώσεως Σωτήρος στα Αλεπόσπιτα Λαμίας", Σωτήρης ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, Τόμος ΚΖ' (2006) , Σελ. 101-114, ΑΘΗΝΑ 2006, www.deltionchae.org

12. Γενικά Αρχεία του Κράτους. Μοναστηριακά. Φάκελος 80. Μοναί Επαρχίας Φθιώτιδος: Σωτήρος Μεταμόρφωσις, ή Μονή Αλποσπίτων. (Μονή διαλελυμένη).- Δήμος Ηρακλειωτών. Έγγραφα 16 (1837-1841).

13. Έρευνα - Ιστορικά Στοιχεία - Επιμέλεια κειμένου Κων/νος Δ. Ζαγγογιάννης. Δημοσιευμένο στο www.gorgopotamosvillage.gr από 21-5-2018.

 

 

 

ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ 13

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

ΠΡΟΣΩΠΑ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΑΝ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗΝ  Ι. ΜΟΝΗ 5,13

Η "Αγία Σωτήρα" ήταν πάντα το αγαπημένο εξωκλήσι της περιοχής. Όλοι οι εφημέριοι και οι επίτροποι που πέρασαν  από την Ενορία Αλεποσπίτων, κατέβαλαν κάθε προσπάθεια για την αναβάθμιση και την  συντήρηση του Μοναστηριού.5

Σημαντικό για την Ιερά μονή ήταν το έργο του καλόγερου Κωστογιαννόπουλου Κων/νου (Κουστογιάννη) που ασκήτεψε εκεί για μια 40ετία και μέχρι τον θάνατό του το 1966, καθώς και το έργο του Αρχιμανδρίτη και ιερέα της ενορίας του χωριού Αγαπητού Παναγιώτη, μέχρι τον θάνατό του το 1993, προτομή του οποίου υπάρχει στον προαύλιο χώρο του Ναού.5 Για λόγους ιστορικής μνήμης θα πρέπει επίσης να αναφέρουμε,  την προσφορά του Γιώργου τον Παναγιωτόπουλου από τα Δύο Βουνά, που κατά την ανοικοδόμηση της Ι. Μονής το 1962-1963 αγόρασε με δικά του έξοδα όλα τα τούβλα που χρειάστηκαν.5

Οι επίτροποι που υπηρετούν σήμερα στην ενορία, συνεχίζουν με τον ίδιο και μεγαλύτερο ζήλο, αγάπη και προσωπική εργασία να προσφέρουν στο Μοναστήρι, με την αμέριστη στήριξή, οικονομική βοήθεια και δωρεές όλων των κατοίκων του χωριού και τις γύρω περιοχής. Σημαντικότατη είναι και η στήριξη των γυναικών του χωριού, που παράλληλα με την επιτροπή, με προσωπική εργασία και οικονομική βοήθεια συνεισφέρουν και αυτές στο Μοναστήρι.

 

ΠΑΛΙΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

 

Έτος 1963

Ο καλόγερος «Κουστογιάννης»

 μπροστά στα παλιά κελιά της Ι.Μ.

 

Ο Καλόγερος «Κουστογιάννης», μπροστά στα παλιά κελιά της Ι.Μ. με Κατοίκους των Αλεποσπίτων

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ  7,13

Ενδεικτικά έγγραφα & μεταφράσεις που αφορούν το μοναστήρι

 

 

.

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

ΧΑΡΤΗΣ

 

 

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΣΕ PDF ΕΔΩ

*** Επιτρέπεται η αναδημοσίευση μέρους ή ολόκληρης της έρευνάς  μας, μόνο εφόσον αναφέρετε την σελίδα μας και τον Συντάκτη αυτής ***

<< Κεντρική Σελίδα

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>